Een Groenlander in Afrika. De wonderbaarlijke reis van de drieteenstrandloper.

Trots ben ik!

Op het mooie boek Een Groenlander in Afrika. De wonderbaarlijke reis van de drieteenstrandloper dat Koos Dijksterhuis schreef over mijn onderzoek aan drieteenstrandlopers. Het eerste exemplaar werd gisteren in het Jan Verwey natuurcentrum in Noordwijk gepresenteerd aan de directeur van het Koninklijk NIOZ op Texel, Carlo Heip.

Een fotoverslag van de boekpresentatie waar een strandwandeling, presentaties door Koos en mijzelf en een prachtige film van Benny Klazenga aan vooraf ging,  is hier te vinden.

Over het boek
In zijn nieuwe boek Een Groenlander in Afrika reist de Groninger schrijver/journalist Koos Dijksterhuis drieteenstrandlopers en hun onderzoeker achterna naar hun broedgebied aan de Noordpool, hun winterverblijven in Afrika en hun trekpleisters op IJsland, Vlieland en Schiermonnikoog.

Al lezend worden de drieteenstrandlopers goede bekenden. Ze zijn de enige strandlopers die vrijwel altijd op het strand lopen. Ze hebben per voet drie in plaats van vier tenen, en ze lopen altijd op hun tenen. Het zijn die grappige vogels die tijdens een strandwandeling langs de waterlijn dribbelen.

Ze broeden noordelijker dan welke vogel ook, terwijl ze van Schotland en Denemarken tot in Zuid-Afrika overwinteren. Vele blijven in Nederland. Andere vliegen twee, drie keer zo ver. Ze trotseren de vele gevaren onderweg, maar zitten er ’s winters warmpjes bij, als hun Nederlandse soortgenoten in de kou staan.

Dankzij kleurringen die ze individueel herkenbaar maken, kwam kort geleden uit dat een vogel in vijf dagen van Noorwegen naar Ghana vloog. Dat is alleen mogelijk als hij dwars over de Sahara vloog, wat nogal opmerkelijk is voor een zeevogel.

Tot ver in juni zijn ze aan het Nederlandse strand te zien. In juli komen de eerste alweer terug. Ze trekken in de zomer dus even naar de Noordpool om vier eieren te leggen. Soms broeden ze die in hun eentje uit, soms samen. Het zijn geëmancipeerde beestjes: man en vrouw verdelen de zorg aardig. Als een poolvos het nest opeet, doen ze nog een poging. Is het daarvoor te laat, dan taaien ze alvast af naar het zuiden.

Sinds een wetenschappelijk artikel in 1970 staat in alle vogelboeken dat drieteenstrandlopers twee nesten per zomer uitbroeden. Het eerste is voor de vader, de moeder zou de tweede leg uitbroeden. Het is een van de hardnekkige mythen die in dit boek worden ontzenuwd.

Drieteenstrandlopers hebben last van klimaatverandering. Vooral lijden ze onder de maatregelen die mensen tegen klimaatverandering treffen. Met zandsuppletie, het opspuiten van de stranden, bedelven mensen de schelpdieren, zeewormen en andere kustdiertjes onder een laag zand. De strandlopers leven van dat gedierte en kunnen het niet meer vinden.

Wie op het strand komt, zal wel eens drieteenstrandlopers hebben gezien. Toch was er haast niets over hun leven bekend. Dijksterhuis werkt tijdens zijn reizen samen met bioloog Jeroen Reneerkens, die de vogels onderzoekt. Langzaam maar zeker ontrafelt hij het leven van de strandlopers. Wat eten ze, waarheen trekken ze, hoe lang leven ze, wat zijn de grootste gevaren?

Behalve de strandlopers worden ook de onderzoeker en de auteur bekenden. Ze worstelen door ijsrivieren, zakken in de sneeuw, tornen op tegen woestijnwind en verbranden in de tropenzon. Ze krijgen schietles, drinken Mauretaanse thee, eten rauwe zeehond en Ghanese stoofpot, maken lol en ruzie.

Het boek is populaire wetenschap en een menselijk reisboek ineen.

Koos Dijksterhuis schrijft behalve boeken iedere dag een natuurcolumn in Trouw, schrijft soms artikelen in NRC Handelsblad en wekelijks een actueel pleziervers.

Een Groenlander in Afrika. De wonderbaarlijke reis van de drieteenstrandloper.

Een Groenlander in Afrika
ISBN: 978 90 351 3424 9
Paperback, ca. 336 pagina’s
Prijs: € 22,50

18 juli 2008

Vrijwel alles wat gebeurt in Zackenberg is bijzonder. Sommige momenten zijn echter nog specialer. Vandaag ontdekten we een broedsel drietenen, een moeder met vier net uitgekomen kuikens, die we vingen en ringden. De moeder was bijzonder tam, of in ieder geval erg bezorgd dat haar vier kuikens onderkoeld zouden raken. Terwijl ik bloedmonsters van de kuikens nam of hun lichaamsmaten (lengte van pootje of snavel) noteerde klom de moeder op mijn been om vervolgens via mijn arm haar kuikentje in mijn hand te bereiken om het op te warmen. De camera van de VPRO hadden we niet bij ons, maar Kirsten wist met haar digitale cameraatje een filmpje te maken.

15 juli 2008

IJsberen hebben we hier nog nooit gezien. Als een sneeuwval bergopwaarts het begeeft, stijgt het waterpeil in de rivier 3 meter binnen een uur. De kabels waaraan de boot hangt zijn vernield. Een vrouw heeft het toch geprobeerd, sloeg overboord en verdronk bijna. De logistieke managers, twee potige, wijdbeens lopende binken, bereikten de overkant hangend aan de kabel. Hand over hand. Ze hingen bijna horizontaal op de kolkende stroom. Iemand is van een gletsjer gelazerd en had minstens haar arm uit de kom. Er moest een helicopter komen uit het dichtstbijzijnde dorp: Scoresbysund, 500 kilometer zuidelijk. Maar het was zaterdagavond en de piloot moest eerst ontnuchteren. Na negen uur kwam hij en de mensen bij de gewonde vuurden een lichtkogel af. Die raakte de heli bijna.

Dit is mijn tweede verblijf in Zackenberg, Noordoost-Groenland. Ik schrijf een boek over drielandstrandlopers en Jeroens onderzoek naar deze vogels. Nu ben ik een maand later dan vorig jaar en de muskusossen worden bronstig. Ze beginnen op elkaar te beuken en vallen soms een mens aan. Wij lopen er altijd met een grote boog omheen. We zijn ongewapend want de geweren hier zijn onhandig zwaar. Je kunt er op 5 km afstand iemand mee doodschieten. Van dichtbij schiet je een ijsbeer of muskusos morsdood en dat zou ik rot vinden. Ik zou het ook rot vinden als een beer mij opat, maar ijsberen zijn er (nu) niet en van muskusossen heeft niemand ooit gehoord dat ze iemand hebben verwond. Ze stuiven naar je toe en dan maak je dat je wegkomt. Ze hebben wel eens drie alarmpistolen tegelijk op een vervelende muskusos gevuurd. Maar hij leek de lichtkogels niet eens op te merken. Daar heb je dus weinig aan. Maar ach, het gevaarlijkst zijn de muggen.

Er zijn geen nesten van drieteenstrandlopers meer te vinden. Wel dribbelen de eerste broedsels (kuikens) over de toendra. Pingpongballetjes van dons op hoge poten. Als ze uit de eieren komen gaan de kuikentjes binnen een dag aan de wandel. Eerst ligt er een hoopje dons (zwartbruin met toefjes geel) in het nestkuiltje, je ziet geen pootjes of snaveltjes en weet pas hoeveel er zijn als je ze eruit tilt. Een dag later zie je een oudervogel lopen met vier donzige pingpongballetjes. Poolvossen hebben veel van de 32 gevonden nesten opgegeten, maar veel minder dan vorig jaar. We hadden beschermkooien meegezeuld, een halve kuub roestig ijzer van 7 kilo. Die hielpen niet. De vossen wurmden zich er niet meer toen we de mazen verkleinden. Als ze er op stenige grond niet onderdoor kunnen graven, komen er geen vossen bij maar hermelijnen. Daartegen is niets te beginnen. Die vossen zijn wel prachtig, trouwens. Vanmorgen op een vossenhol gestuit, ik herkende het van vorig jaar. Er zat een babyvosje dat we tot drie meter konden naderen.

De fjord is plotseling zijn ijs kwijt en prompt duikelen er twee walrussen in rond. Opa’s met  borstelsnorren en dikke buiken. Vrij ver weg duiken ze telkens op uit zee. Soms een glimp van een slagtand. De fjord heeft turquoize water, er ligt een strandje, je zou zo een duik nemen. Zelfs de zomernachten zijn zwoel. Maar het slaat om in een vingerklik. Wind steekt op en blaast wolken de vallei in. Het kwik daalt in één klap 15 graden. Koud! De muggen verstoppen zich. Het gaat stormen en dan kun je niet buiten zijn.

   
`

Wat heel interessant is zijn de locaties waar de gekleurringde vogels nu voedsel zoeken. Dat is steeds dicht bij de nestlokatie van vorig jaar en de terug gekeerde drietenen lijken dus een vast territorium te hebben dat ze elk jaar weer gebruiken. De vogels die beneden in het dal broedden komen echter op grotere afstanden (tot ongeveer 1 km) rondom de oude nestplek dan de vogels boven in de heuvels (maximaal een paar 100 meter). Dat heeft waarschijnlijk te maken met de hoeveelheid sneeuwvrije plekken waar ze voedsel kunnen vinden (zeer beperkt voor de vogels in de heuvels) en misschien ook wel met het aantal andere territoria (ze worden weggejaagd als ze in andermans gebied komen), waarvan hoog in de heuvels de dichtheid hoger is. Als de vogels gaan broeden waar we ze steeds gezien hebben de afgelopen twee weken, dan zou het vinden van die nesten niet heel moeilijk hoeven te zijn. Ik heb goede hoop op een goed seizoen en net als Jannik die hier de vogels inventariseert de indruk dat er eerder meer dan minder drietenen in het gebied zijn vergeleken met vorig jaar. De vossenholen zijn echter weer bezet en in ieder geval twee zitten jongen…..

18 juni 2008

Het is hier al heel lang heerlijk weer (10 graden Celcius) met veel zon en geen wind. Vandaag hebben we de hele dag in T-shirt gelopen. Nadelig is dat je met de reflectie op de sneeuw snel verbrandt en een zonnebril nodig hebt. Door het intensieve smelten van de sneeuw hebben we nu echter vooral last van natte voeten. Momenteel is de grote hoeveelheid sneeuw zo snel aan het smelten dat we de rivier helaas al vier dagen niet over kunnen steken. Dat is veel te gevaarlijk en simpelweg onmogelijk omdat het water hoger staat dan de kabel waar het bootje aan verankerd zit. Hierdoor konden we de daar eerder geziene gekleurringde vogels niet controleren. We hadden gelukkig toestemming gekregen om afgelopen maandag samen met Jannik over het bevroren fjord naar de overkant van de rivier te lopen. Dat ging prima, maar toen station manager Henrik de dag erna hetzelfde deed, onze sporen volgend, is hij door het ijs gezakt! Ongevaarlijk is deze smeltperiode dus niet. Douchen en kleren wassen kan nu alweer een paar dagen niet omdat er teveel modder in het rivierwater zit dat de pomp en filters kapot maakt. Het duurt waarschijnlijk nog zeker anderhalve week voordat de meeste sneeuw weg is. Tot die tijd is rondlopen in het gebied erg lastig. Daar willen we in dit filmpje iets van laten zien. 

16 juni 2008

Gisteren vonden we een dode muskusos op de Aucellaberg in Zackenberg. Het lijk werd opgegeten door maden en er hadden ook al wat poolvossen van gepeuzeld. We ontdekten bovendien een paartje drietenen dat de maden uit het lijk pikte. Het mannetje was in 2007 door ons van kleurringen voorzien. De dag erna hebben we uiteraard meteen een net bij de dode muskusos gelegd in de hoop deze drietenen te vangen. Dat lukte helaas niet, maar we vingen wel een paartje steenloper dat ons versteld deed staan door levende maden uit te poepen op mijn broek! Kijk en huiver….

8 juni 2008

De reis per Twin Otter verliep voorspoedig over een prachtig besneeuwd Groenlands berglandschap. Bij aankomst troffen we prachtig weer en vooral heel veel sneeuw. Ondanks de  5 °C  voelde het in de zon en zonder wind erg warm aan. Niet veel later kwam er mist opzetten vanuit de kust en nu vriest het licht. Met die mist was er nooit een vliegtuigje geland in Zackenberg. We waren dus mooi op tijd. De zes mensen die het station al sinds half maart bewoonden verlieten gezamelijk Zackenberg en nu bewonen tot 20 juni, wanneer het eerstvolgende vliegtuigje arriveert, acht verse Zackenbergers het kamp. De rivier is nog bevroren, wat betekent dat we sneeuw moeten smelten om te kunnen koken en af te wassen. Nog even niet douchen dus, maar dat ongemak duurt vast niet lang meer. Er is een weddenschap afgesloten over wanneer de rivier openbreekt; ik dacht 5 juni en de laatsgenoemde datum is 13 juni. Maar al voor de rivier openbreekt zullen we smeltwater uit de buurt kunnen oppompen en gebruiken.

Eigenlijk alle vogelsoorten inclusief drietenen waren bij aankomst al aanwezig in Zackenberg, dus we konden meteen aan de slag. Het spectaculairst was de waarneming van een prachtig witte Giervalk achter een Sneeuwgors aan jagend. We hebben er inmiddels een “veiligheidscursus” (noem het maar veilig als wij met geweren aan de slag zijn…) en enkele dagen in het veld achter de rug. De vele zon die op de sneeuw reflecteert maken het gebruik van zonnebrillen en zonnebrand noodzakelijk.

De pogingen om met een klapnet de eerste vogels te vangen mislukten net als vorig jaar omdat de vogels zich niet voldoende laten lokken. Waarschijnlijk geven we het gewoon op en richten we ons vanaf nu op het terugvinden van vorig jaar gekleurringde vogels en misschien al een eerste nestje. We hebben al een paartje gekleurringde drietenen vlakbij het station waargenomen. Dit paartje had vorig jaar samen een nestje en daar zijn twee kuikens uit groot gekomen. Het vrouwtje heb ik in 2003 al geringd (ze had toen 4 kuikens), en in beide jaren broedde ze in de buurt van het station. Leuk dat deze twee vogels elkaar en hun vaste stekje weer gevonden hebben! Gisteren  zagen we ze weer samen, nu aan de andere kant van de rivier. Het zou heel leuk zijn als we hun nestje dit jaar weer kunnen vinden.

Vandaag (4 juni) zagen we een derde gekleurringde drieteen, die vorig jaar in zijn eentje een nestje bebroedde waar maar twee eieren in zaten die uiteindelijk door een poolvos verorberd zijn. Hij was nu gepaard met een ongeringd vrouwtje en we hopen dat hij dit jaar meer geluk heeft. Er wordt in ieder geval al volop gebaltst, achter elkaar aan gejaagd en nestkuiltjes gedraaid door de drietenen. Ze gooien bij wijze van baltsvertoon, heel opzichtig poolwilgblaadjes over hun schouder in deze kuiltjes, wat er erg koddig uitziet. Er ligt overal nog heel veel sneeuw (zo’n 80-90% sneeuwbedekking,en op de meeste plekken 1-5 meter dik). Ik wijs Kirsten steeds plekken aan waar we vorig jaar een nestje vonden en waar nu nog een dik pak sneeuw op ligt. We zijn heel blij met de nieuwe sneeuwschoenen. Het lopen gaat prima op die dingen hoewel ik de eerste dag wel wat spierpijn in mijn kuiten had. Door de grote hoeveelgheden sneeuw zal het broedseizoen van veel vogels wel wat verlaat zijn, maar de eerste waarnemingen zijn hoopvol. We houden jullie op de hoogte.

Omdat we geen e-mailattachments kunnen versturen moeten de filmpjes en foto’s met het eerstvolgende vliegtuigje (20 juni) richting Hilversum gevlogen worden. Tot die tijd moeten jullie het dus met tekst en oude foto’s doen.

We zijn hier op IJsland om gekleurringde drietenen te observeren. Om die gekleurringde drietenen te kunnen observeren, moeten de vogels uiteraard ook eerst geringd worden. Daarvoor worden ze gevangen en dat gebeurt hier met een kanon-net. Een net van 20 meter lang dat met behulp van 3 (of 4, afhankelijk van het type dat we gebruiken) projectielen over een groepje voedsel zoekende vogels geschoten wordt. Koos was nog maar amper 2 uur op IJsland toen we alweer gingen vangen. Hoe dat gaat is te zien in dit filmpje.

Het observeren gaat goed, we hebben inmiddeld al 63 van de 155 vorig jaar geringde vogels gezien waardoor we onder andere de verblijfduur van deze trekvogels op weg naar Groenland kunnen bekijken, of die anders is voor mannetjes en vrouwtjes en voor vogels die in Europa dan wel in Afrika de winter hebben doorgebracht. Ook kunnen we met behulp van deze waarnemingen bepalen hoeveel drieteenstrandlopers gebruik maken van dit gebied in Sanðgerdi. Dat is bijvoorbeeld van belang voor de bescherming van deze strandjes. Dat is hard nodig, want het aantal drietenen dat hier tijdens de trektijd verblijft is drastisch gekelderd. Werden er in de jaren ’90 tijdens de trek nog maximaal 1600 drietenen geteld in Sandgerdi, nu gaat het om hooguit 450 vogels. Waar dit door komt is onduidelijk, maar het zou te maken kunnen hebben met veranderingen in het gebied, zoals de aanleg van extra dijken. Bovendien wordt er dit jaar met crossmotoren hier over de strandjes gescheurd, terwijl de vogels hun rust om voedsel te kunnen zoeken hard nodig hebben.