In de jaren 50 werden de Amerikanen zich bewust van het Russische gevaar en begonnen ze militaire bases te bouwen op Groenland. Zo ook in Thule. Eerst hebben ze natuurlijk de locale bevolking verplaats - wel zo netjes.

Tegenwoordig is de basis niet meer zo groot als vroeger. Maar omdat de natuur zich zo langzaam herstelt in koude gebieden zie je op veel plekken in de omgeving nog waar de Amerikanen actief waren. Als je bijvoorbeeld over de oude gravelweg richting het ijs rijdt zie je dat ze die destijds helemaal hadden doorgetrokken tot op het ijs. Hierdoor konden ze makkelijker bij een kamp op de ijskap komen.

De weg wordt al jaren niet meer gebruikt. Wat voorheen een gravelpad het ijs op was is nu een vreemde heuvel geworden. Want waar het gravel ligt kan de zon het ijs niet bereiken. Hierdoor smelt het minder hard. Als het ijs er omheen dan wel afsmelt ontstaan er hoogteverschillen. Nu lijkt de weg meer op een enorme schans.

Onder de weg heeft zich een smeltwatertunnel gevormd. Mooi om even in te kijken - maar enigszins gevaarlijk. Terwijl ik ernaar stond te kijken vielen er een aantal stukken ijs naar beneden; de tunnel zal binnenkort wel instorten. Toch kon ik het niet laten om even binnen te lopen. Zie het filmpje!

Het water op het ijs is enorm puur. Je kan er gewoon van drinken. De helblauwe kleur steekt af tegen de verder kleurloze omgeving van sneeuw en ijs - je kan er dagen naar kijken.

Voor ons onderzoek hadden we een bootje en twee hovercrafts meegenomen. Het is een bijzondere ervaring om daarmee rond te varen op een ijskap. En ook een beetje spannend, want vroeger of later verdwijnt al het smeltwater onder de ijskap. Dit gebeurt via enorme tunnels waarin het water honderden meters naar beneden stort. Die tunnels zijn vaak groot genoeg om een bus in te rijden en kunnen bovendien redelijk plotseling ontstaan.

Gletsjers die eindigen in water heten kalvende gletsjers. In plaats van een vlak of licht hobbelig oppervlak  zie je enorme gletsjerspleten, of zelfs een grote puinhoop van over zichzelf heen rollend ijs. En er is geen ronde, donkergrijze afsmeltende gletsjertong, maar een steile witte ijswand die soms met heel veel kabaal enorme stukken ijs in het water laat vallen. Mooi om naar te kijken, maar niet zo’n veilige plek voor instrumenten. Toch hebben we in Groenland op sommige van deze gletsjers GPSen staan. Hiermee kunnen we in detail zien hoe snel de gletsjers bewegen en hoe dit in de loop der tijd verandert.

Kort geleden gingen we vier dagen heli-kamperen naast zo’n kalvende gletsjer. In het filmpje zie je een paar voorbeelden van het ruige ijs waarop we GPSen moesten terugvinden. Twee hebben we er gevonden, maar een is opgeslokt door de gletsjer…

Het echte werk op Groenland begint voor ons pas als we op het ijs staan. Doorgaans proberen we al het werk op het ijs in één dag te proppen om niet te veel te hoeven uitgeven aan het vliegen met de helikopter. Maar je kan niet één dag plannen per gletsjer die je te bezoeken hebt, omdat de apparatuur eerst opgehaald en getest moet worden. Bovendien moet je altijd een paar dagen reserveren voor slecht weer. Dus soms kunnen we onszelf trakteren op een toeristisch uitstapje. Deze keer hebben we deelgenomen aan een boottocht naar een gletsjer in het volgende dal en net gedaan alsof we niks wisten van ijs.

Narsarsuaq ligt in zuid Groenland en betekent ‘de grote vlakte’. Die heb je niet veel in Groenland. Daarom hebben de Amerikanen in de tweede wereldoorlog hier een luchtbasis gebouwd. Daarom is er nu een vliegveld. Daarom gebruiken wij dit als een van onze uitvalbases om op het ijs te komen.

Dit jaar hebben we de helikopter in Narsarsuaq maar liefst twee dagen gehuurd, omdat er relatief veel werk te doen was. We moesten onderhoud doen aan twee weerstations, drie GPSen vervangen, een camera ophalen om die vervolgens ergens anders neer te zetten en nog een GPS neerzetten. Dit alles om te weten hoe snel het ijs naar de zee stroomt en hoe hard het smelt. Al met al was het veel vliegen over veel verschillende soorten ijs: van donker grijs en vlak tot wit met spleten van meer dan 20 meter breed.

Maar voordat het zover was hadden we nog wat tijd over voor (andere) leuke dingen. De boottocht duurde maar drie uur, maar dat was genoeg tijd om een gletsjer van ’slechts’ anderhalve kilometer breed vanuit de verte te bekijken. Erg dichtbij konden we niet komen doordat er zoveel ijs dreef in het fjord. We probeerden ons nog een weg naar de gletsjer te banen door zoveel mogelijk ijs in onze drankjes te stoppen, maar het mocht niet baten.

Al met al weet zo’n reisleider best interessante dingen te vertellen, omdat hij vanuit een heel ander oogpunt naar het ijs kijkt dan ik en bovendien veel meer weet over de lokale eigenaardigheden. Zo schijnt het zo te zijn dat de ijsbergen in zuid Groenland veel blauwer zijn dan verder naar het noorden. Dit zou komen doordat de sneeuw die hier valt warmer is. Daardoor is het sneeuwpak veel minder ‘luchtig’. Boven op de ijskap, waar het niet dooit, stapelt deze sneeuw zich jaar na jaar op waardoor de onderste sneeuw wordt samengeperst tot ijs. Maar dat ijs is dus ook niet zo luchtig: weinig luchtbelletjes. En hoe minder luchtbelletjes, hoe blauwer het ijs wordt. Wanneer het ijs na 1000 jaar dan eindelijk via een gletsjer de zee in stroomt zijn de ijsbergen extra blauw.

Waarom ook niet. Wil je graag extra blauwe ijsbergen zien, ga dan naar zuid Groenland!

Kort geleden was ik voor het eerst dit jaar op Groenland om een bezoek te brengen aan drie van onze automatische weerstations. Het plan was om van het dorpje Kangerlussuaq naar het ijs te vliegen, een kamp te bouwen en gedurende ruim een week met behulp van sneeuwscooters ons over de ijskap voort te bewegen.  Maar niks in Groenland verloopt volgens plan.

Kangerlussuaq betekent ‘groot fjord’ en is daarmee zoals veel plaatsen in Groenland vernoemd naar het landschap. Het is wellicht het minst Groenlandse dorp in Groenland omdat het niet aan zee ligt en daarmee een ongunstige plek is voor de traditionele manier van leven. Het dorp bestaat voornamelijk uit een vliegveld dat is aangelegd door de Amerikanen tijdens de tweede wereldoorlog. Al met al is er niet veel te zien (daarom laat ik in het blogfilmpje alleen maar beelden van het ijs zien).

Elk jaar bezoeken we onze weerstations om de data uit te lezen en eventuele reparaties uit te voeren. Deze stations meten o.a. temperatuur, wind, ijsbeweging en - als belangrijkste - hoe hard het ijs smelt in de zomer. Tijdens dit veldwerk waren Zweedse collega’s mee om de ijsdikte met behulp van radarapparatuur te bepalen en Britse collega’s bezochten hun GPSen waarmee ze heel nauwkeurig meten hoe snel het ijs stroomt. Bovendien experimenteerde ik met time-lapse fotografie (zie tweede filmpje).

Time-lapse video van een weerstation

Er was niks mis met het oorspronkelijke plan. En alles verliep volgens de planning. Totdat we aankwamen op Groenland. Toen bleek dat een behulpzame Groenlander onze nieuwe Zweedse sneeuwscooters de verkeerde kant op had verscheept. Bovendien bleek dat ons andere vervoersmiddel, de helikopter die speciaal uit Ierland werd over gevlogen, nog aan de verkeerde kant van de oceaan stond vanwege een vulkaanuitbarsting op IJsland. En nadat we oplossingen voor deze problemen gevonden hadden begon het te stormen.

Al met al is het toch nog goed gekomen. De helikopter is - in tegenstelling tot de nieuwe sneeuwscooters - met een week vertraging alsnog gearriveerd. Tegen die tijd zaten we allang op het ijs en begon de verveling toe te slaan omdat we zelfs geen brandstof voor de twee oude sneeuwscooters meer hadden. Na de aankomst van de helikopter heb ik er als eerste gebruik van gemaakt en zat ik twee lange dagen later alweer in het vliegtuig terug naar huis.

Vorige week mochten we onder toezicht van lokale experts sneeuwscooters rijden en in gletsjerspleten springen. We zochten opzettelijk gevaarlijke situaties op om te leren hoe er mee om te gaan. De reden dat we dit alles op Spitsbergen deden is dat het wat betreft het klimaat, landschap en fauna veel op Groenland lijkt - waar we ons werk doen.

Eén gevaarlijke situatie - de ijsbeeraanval - hebben we niet opgezocht. Het is zelfs verboden om een kijkje te nemen bij een beer als je er één in de verte ziet. En we zijn helaas ook niet door een ijsbeer bezocht in ons tentenkamp. Dat is misschien maar goed ook, want vaak eindigt een ontmoeting met het neerschieten van de beer. Bovendien hebben we de schietcursus vorig jaar al gedaan, dus in theorie zouden ik moeten weten wat te doen als er een ijsbeer op me af komt rennen. In de praktijk wil het echter nog wel eens anders lopen en zijn je kansen misschien het beste als je een van je collega’s in z’n voet schiet en het zelf op een lopen zet.

Davos is de hoofdstad van Zwitserland wat betreft onderzoek aan ijs en sneeuw. Vorige week ben ik meegelopen met een lawineonderzoeker in Davos. Omhoog lopen tot 3000 m hoogte, de meetapparatuur op de berg controleren, terug naar beneden skiën en op tijd thuis zijn voor het avondeten. Compleet anders dan veldwerk in Groenland.

In de Zwitserse Alpen wordt per vierkante meter meer onderzoek gedaan naar ijs en sneeuw dan waar dan ook op aarde. Bovendien gaan de meetreeksen verder terug dan waar dan ook. Zo zijn er bijvoorbeeld ‘gletsjerwaarnemingen’ vastgelegd op schilderijen die eeuwen oud zijn. Een belangrijk verschil met veel andere gebieden met gletsjers is dat de mens al sinds jaar en dag in de Zwitserse valleien bivakkeert.

Dit maakt gedetailleerd onderzoek naar ijs en sneeuw een stuk relatief eenvoudig. De mensen die werken bij het instituut voor onderzoek aan sneeuw en lawines in Davos kunnen binnen een paar uur naast hun meetopstellingen op de gletsjers en bergtoppen staan. Bovendien kunnen de Zwitsers gebruik maken van auto’s, skiliften en zelfs wandelpaden om boven te komen. Onderzoek op Groenland vereist minstens een week, afhankelijk van de locatie, en de voorbereidingen moeten weken tot maanden van tevoren al beginnen.

In het filmpje kan je zien hoe veldwerk in Zwitserland er aan toe kan gaan. Een groot deel van de dag bestaat uit het omhoog lopen - in dit geval. Om niet weg te zakken in de sneeuw hadden we ski’s aan onze voeten, met daar onder anti-slip ‘vellen’ die ervoor zorgen dat je niet achteruit het dal in glijdt. Het echte werk vond plaats met een geweldig uitzicht en werd beloond met het skiën naar beneden.

In het kort: we bouwen automatische weerstations in Groenland om te weten hoe het ijs reageert op veranderingen in de atmosfeer. Er zijn maar heel weinig van dit soort metingen op het Groenlandse ijs. Met de stations die wij op het ijs hebben gezet de afgelopen jaren verdubbelden we de hoeveelheid metingen op Groenland. Het is belangrijk werk, omdat we hierdoor niet alleen weten hoeveel ijs er elk jaar afsmelt, maar ook waardoor dat komt.

Het zijn de Amerikanen, Nederlanders en Denen (waaronder buitenlanders zoals ik) die weerstations op het Groenlandse ijs hebben staan; in totaal ongeveer 40. Dit klinkt als een aardige hoeveelheid, maar in feite betekent dit dat er gemiddeld één weerstation op een oppervlak van ruim 40 duizend vierkante kilometer staat. Dus één meetpunt voor een oppervlak groter dan Nederland.

Het is moeilijk om het aantal weerstations veel verder uit te breiden. De voornaamste reden is dat werken in Groenland duur is. Je moet betalen voor dure vliegtuigtickets, dure hotels, duur transport van je spullen, dure helikopters, en dure verlengingen van het veldwerk omdat het weer tegen zit. Bovendien verhuurt Air Greenland liever de weinige helikopters aan bedrijven die zoeken naar diamanten of goud die daarvoor helikopters hele maanden afkopen, dan aan wetenschappers die maar één dag nodig hebben. Tegenwoordig zijn er ook veel rijke russen die hele hotels en helikopters huren voor hun vakantie, of Japanners die naar Groenland komen om seks te hebben (volgens hun hebben kinderen die  verwekt zijn onder het noorderlicht hebben een beter leven).

Dit alles is lastig om mee te concurreren voor wetenschappers met weinig geld. Maar in 2008 hadden we de kans om naar het afgelegen noordoosten van Groenland te gaan. Hier wonen zelfs geen Groenlanders - er is alleen een kleine Deense militaire basis. Het gebrek aan menselijke activiteit maakt het extra lastig om weerstations te plaatsen, want een helikopter moet bijvoorbeeld uit Noorwegen over worden gevlogen. Maar het is gelukt. Afgezien van de waardevolle metingen die we nu uit de regio krijgen, hebben we ook de kans gehad om hele mooie delen van Groenland te bekijken. Zie het filmpje voor een paar clips van twee jaar geleden!