© Adam Bradley, British Antarctic Survey

Op maandag 2 april zijn drie Nederlandse minilaboratoria veilig aangekomen op hun bestemming, de Britse basis Rothera. Samen met een vierde minilaboratorium zullen ze het Gerritszlaboratorium gaan vormen. Dit is het eerste Nederlandse laboratorium op Antarctica. NWO werkt in het poolonderzoek samen met de British Antarctic Survey (BAS).

De minilaboratoria werden op 16 januari 2012 in Dirksland op transport gezet en uitgezwaaid door staatssecretaris Halbe Zijlstra (OCW) en NWO-voorzitter Jos Engelen. Na een lange reis via de haven van Southampton nam de Britse ijsbreker Ernest Shackleton de laboratoria aan boord op de Falklandeilanden. In vier dagen voer dit schip naar Rothera, het Britse onderzoeksstation op het Antarctisch schiereiland. Op maandagavond 2 april kwamen de minilaboratoria aan op hun eindbestemming en werden ze uit de ijsbreker gehesen.

Achtergrond

Eerder heeft een bouwploeg het docking station voor de laboratoria gebouwd. Dat levert onder meer stroom uit zonnepanelen voor de vier minilaboratoria, die in het docking station worden ‘geklikt’. Het geheel gaat het Gerritszlaboratorium heten, genoemd naar de Nederlander Dirck Gerritszoon Pomp die als (waarschijnlijk) eerste Antarctica heeft gezien.

© Adam Bradley, British Antarctic Survey

Het wetenschappelijk onderzoek in de laboratoria zal zich richten op klimaatverandering, glaciologie, mariene ecologie en oceanografie. Daarvoor heeft NWO in mei 2011 subsidies toegekend. Het onderzoek in het Gerritszlaboratorium start wanneer het zomerseizoen in het Zuidpoolgebied weer aanbreekt (voor ons de komende winter).

Nederlandse onderzoekers waren voor onderzoek in en rond het Zuidpoolgebied tot nu toe aangewezen op de faciliteiten van andere landen met een basis in Antarctica. Door de Nederlandse laboratoria op de Britse basis te plaatsen, worden de kosten van een eigen basis en infrastructuur bespaard en wordt er zo min mogelijk schade toegebracht aan de Antarctische natuur.

Het Ministerie van OCW leverde een groot deel van de extra financiële middelen voor het Dirck Gerritszlaboratorium. Deze zichtbare aanwezigheid van Nederland in Antarctica is een uitvloeisel van het eerdere International Polar Year en het bezoek van het kroonprinselijk paar aan Rothera in 2009.

De ijsbreker Shackleton transporteert de Nederlandse minilaboratoria

De Nederlandse minilaboratoria zijn op de Falklandeilanden aan boord genomen van de ijsbreker RRS Ernest Shackleton. In ongeveer vier dagen tijd vaart dit schip naar het Rothera-onderzoeksstation van de British Antarctic Survey (BAS) op Antarctica. Beleef het laatste stuk van de reis mee en wees getuige van een mijlpaal in het Nederlands polair programma.

Volgens planning verlaat het schip op 25 maart 2012 Port Stanley op de Falklandeilanden, om vervolgens na een 4-5 daagse reis aan te komen op Rothera. Na drie dagen vertrekt het schip weer met de laatste onderzoekers aan boord. Slechts een kleine groep overwinteraars blijft daarna achter op Rothera. Een volgend bezoek is in najaar 2012, aan het einde van een lange Antarctische poolwinter.

Volg de reis van de minilaboratoria

De positie en bewegingen van deze ijsbreker kun je live volgen op de Sailwx-website

Elk uur maakt een webcam aan boord van het schip een foto en stuurt deze naar de website van de BAS. Zo kun je van uur tot uur zien wat de bemanning van het schip ook ziet.

De laatste trip van de ijsbreker RRS Ernest Shackleton naar Rothera was eind januari 2012. Van  die reis is een timelapse-filmpje gemaakt, gebruik makend van de webcam. Op 26-27 januari was het schip op Rothera.

Ook vanaf het onderzoeksstation Rothera zelf kun je via een webcam de aankomst van de Shackleton volgen (kijk bij ‘View of Rothera station’). Je kunt de aankomst van de minilabs dus van twee kanten meebeleven, via het schip en vanaf het onderzoeksstation.

Het Rothera onderzoeksstation is goed zichtbaar op Google Maps.

De vier laboratoria zijn in zeecontainers gebouwd en zullen in Antarctica in een gezamenlijk ‘docking station’ komen te staan. Het laboratorium op Rothera gaat het Gerritszlaboratorium heten, de 4 afzonderlijke modules heten Geloof, Hoop, Liefde en Blijde Boodschap.

Nederlandse onderzoekers waren voor onderzoek op en rond de Zuidpool tot nu toe aangewezen op de faciliteiten van andere landen die een basis op Antarctica hebben. De Nederlandse laboratoria komen op een Britse basis te staan, zo worden de kosten van een eigen basis en infrastructuur bespaard en wordt er zo min mogelijk schade toegebracht aan de Antarctische natuur. De Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk onderzoek en het ministerie van OCW investeren samen 8,5 miljoen euro in het zuidpoolonderzoek.

De mini-laboratoria werden gebouwd door een bedrijf in Dirksland dat gespecialiseerd is in koeltechniek. Zij hebben onder andere getest of de laboratoria de vrieskou in Antarctica wel aankunnen. NWO vindt het van belang dat deze nieuwe onderzoeksfaciliteit duurzaam is. De temperatuur in de minilaboratoria wordt geregeld met een warmtepomp. Hiermee wordt warmte aan de omgeving onttrokken, waarmee de temperatuur binnen kan worden geregeld. Op het dak van het docking station zullen zonnecellen worden geïnstalleerd.

Onderzoek

De laboratoria zullen begin 2013, als het in Antarctica zomer is, door onderzoekers in gebruik worden genomen. Het onderzoek in de laboratoria zal zich richten op klimaatverandering, glaciologie, mariene ecologie en oceanografie. Onderwerp van onderzoek zijn onder andere chemische reacties in de atmosfeer boven Antarctica, die ontstaan door klimaatgassen die vrijkomen tijdens algenbloei. De snelle opwarming langs de westkust van het Antarctisch schiereiland bevordert de algenbloei en beïnvloedt daarmee het mondiale klimaat. Een tweede onderzoek richt zich ook op algen, specifiek op hun plaats in de voedselketen; de achterliggende vraag is hoe de ecologisch belangrijke Antarctische wateren reageren op klimaatveranderingen. Het derde onderzoek betreft het veranderende gehalte aan ijzer en spoorelementen in zeewater en zee-ijs, gehaltes die van belang zijn voor alle levende organismen in ecosystemen. Het vierde onderzoek kijkt naar de toename van zoet smeltwater dat vanaf de Antarctische gletsjers de zee instroomt, en tenslotte is er een onderzoek naar de invloed van dit smeltwater op de voedselketen.

Namen

De labs zijn vernoemd naar een konvooi van schepen dat in 1598 vertrok uit Rotterdam, op zoek naar een handelsroute via de punt van Zuid-Amerika naar Azië. De schepen heetten Geloof, Hoop, Liefde, Blijde Boodschap en Trouw. In de Straat van Magellaan werd het konvooi door barre weersomstandigheden uit elkaar geslagen. Eén schip, de Blijde Boodschap onder leiding van Dirck Gerritsz, werd ver naar het zuiden geblazen. Gerritsz zag op 64 graden zuiderbreedte een ‘heel hoog bergachtig land, vol sneeuw, als het land van Noorwegen’. Waarschijnlijk was dit de eerste waarneming van Antarctica.

Poolonderzoek

De investering in onderzoekslaboratoria en onderzoek op de Zuidpool is onderdeel van het Nederlands Polair Programma. Dat financiert Nederlands wetenschappelijk onderzoek in en naar de poolgebieden. Nederland neemt deel aan het Antarctisch Verdrag en is in die hoedanigheid verplicht te investeren in onderzoek op de Zuidpool. Daarnaast is de Zuidpool een unieke onderzoeksomgeving waar gevolgen van klimaatverandering goed te meten zijn, vrij van verstorende invloeden van de mens.

Over NWO

De Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) is met een budget van ruim 500 miljoen euro per jaar een van de grootste wetenschapsfinanciers in Nederland. NWO stimuleert kwaliteit en vernieuwing in de wetenschap door het beste onderzoek te selecteren en financieren. NWO beheert onderzoeksinstituten van (inter)nationaal belang, geeft mede richting aan het wetenschappelijk onderzoek in Nederland en brengt wetenschap en maatschappij dichter bij elkaar. Onderzoeksvoorstellen worden beoordeeld en geselecteerd door vooraanstaande wetenschappers uit binnen- en buitenland. Dankzij financiering van NWO kunnen meer dan vijfduizend wetenschappers onderzoek doen.

Op 15 juni werd voor het eerst de Onderwijsprijs van de KNAW uitgereikt. Pim Kaskes en Elaine Fleur van het St. Michaël College in Zaandam wonnen de prijs dankzij hun profielwerkstuk ‘Klimaatonderzoek met behulp van schelpen’. Daarnaast mogen zij binnenkort hun koffers pakken voor een reis naar IJsland met Aarde.Nu, een samenwerking van vijf universiteiten op het gebied van Aardwetenschappen. Daarnaast krijgen de twee een jaar collegegeld.

Het profielwerkstuk kwam voort uit een schoolreis die de twee leerlingen afgelopen jaar naar Spitsbergen maakten. Een blauwe mossel die ze vonden, was de basis voor hun onderzoek, dat ze met behulp van onderzoekers van de VU in Amsterdam uitvoerden.

Met een boortje werd kalk uit de jaarringen van de mossel gehaald en werd de massa van de zuurstofatomen uit de verschillende lagen gemeten. Zo kon uiteindelijk iets gezegd worden over de klimatoligische omstandigheden waarin de mossel heeft geleefd.

Dit jaar werden 460 profielwerkstukken door 180 scholen ingezonden.

Pim Kaskes schreef eerder voor Pooljaar een artikel over zijn ervaringen op Spitsbergen.
Hij was deze week ook te gast in Noorderlicht Nieuws op Radio 1

De Spitsbergengangers bezochten tijdens Pool tot Pool onder andere enkele lezingen, die net zoals ieder jaar te maken hadden met de Noord- of Zuidpool. Om te beginnen was er de presentatie van Hidde de Haas van het Arctisch Centrum in Groningen. Hij doet historisch onderzoek naar de rol van Nederland in de exploitatie van Spitsbergen. Op interessante wijze gaf De Haas een overzicht van de economische en politieke geschiedenis van dit Arctische niemandsland. De ontdekking van enorme voorraden steenkool maakte deze eilandengroep in de vroege twintigste eeuw immens populair bij Nederlandse ondernemers.

Tussen de vijf lezingen door waren er pauzes waarbij er in de ontvangsthal van het Museon enkele ‘Pool-gerelateerde stands’ te zien waren. De Spitsbergengangers van het St. Michaël College kregen een tafel waarop profielwerkstukken, rendiergeweien,  hartkeks, steenkool, korstmossen en fossielen werden getoond. Ook draaide er een DVD met beelden van de reis en konden de bezoekers op stafkaarten zien waar de groep van zestien man vorig jaar juni was geweest. Op het schiereiland Bohemanflya in de IJsfjord regio trok het gezelschap onder leiding van scheikundedocent en initiatiefnemer Jack Kauw vijf dagen rond in een onherbergzaam gebied. Ik heb deze reis zelf meegemaakt en de ongerepte natuur, het doorzettingsvermogen en de goede samenwerking zorgde voor een geweldige ervaring. Komende zomer ga ik samen met Yorick Broekema en drie leraren van onze school opnieuw  naar Spitsbergen, want mijn interesse in dit prachtige, Arctische gebied is enorm gegroeid. 

De leerlingen traden in Den Haag niet alleen op als ambassadeur van het St. Michaël College, maar ook van Spitsbergen. Ze kregen veel belangstelling en oogsten veel bewondering van de bezoekers voor de ondernomen trektocht én de gemaakte profielwerkstukken. Veel bezoekers hadden zoiets van: ,,Waarom hadden wij vroeger niet van zulk soort schoolreizen?” Maar de volgende opmerking was wel het meest bijzonder: ,,Toen ik eind jaren ’60 op het Gymnasium zat, waren de door ons gemaakte werkstukken van lang niet zo’n hoog niveau als die van jullie nu!”

Na de lezing van Hidde de Haas volgde een fascinerende lezing van Nick van Eijndhoven die een ingewikkeld natuurkundig fenomeen zeer helder uitlegde. Hij is leider van een groep Nederlandse wetenschappers die betrokken is bij een internationaal  onderzoek om energierijke neutrino’s te detecteren. Dit zijn minuscule deeltjes die dwars door de aarde heen vliegen en alleen te vangen zijn in zuiver water. Op Antarctica wordt dit gedaan met ijs in het IceCube neutrino observatorium. De neutrino’s die hier worden gedetecteerd zijn ter hoogte van de Noordpool de aarde binnen gedrongen en geven ons belangrijke informatie over mysterieuze kosmologische verschijnselen die zich aan de rand van het heelal afspelen.

‘s Middags was het de beurt aan Jacob de Boer, hoogleraar aan de VU, om de achtergronden van de film ‘Silent Snow’ toe te lichten. Deze film van Jan van den Berg gaat over de klimaatsverandering en verontreiniging op Groenland dat desastreuze gevolgen heeft voor de Inuit. De Noordpool is een verzamelplaats geworden van het afval dat wij als wereldburgers produceren. Giftige stoffen als PCB’s hopen zich op in het vet van vissen en zeehonden en vervuilen daarmee het voedsel en de leefomgeving van de Eskimo’s. De Boer maakte tijdens zijn presentatie tevens een interessant statement. ,,Alle maatregelen om de uitstoot van koolstofdioxide tegen te gaan is dweilen met de kraan open als er niets gedaan wordt om het probleem van de exponentieel groeiende wereldbevolking tegen te gaan”.

Verder vertelde Corina Brussaard over haar onderzoek naar de onzichtbare organismen in de nog ongerepte wateren van de Zuidelijke en Noordelijke IJszee. Bart Ebbinge gaf tenslotte een lezing over het broedgedrag van Rotganzen in Noord-Siberië, waarbij de driejarige lemmingcyclus verrassenderwijs een cruciale rol lijkt te spelen.

Al met al was Pool tot Pool uitstekend georganiseerd en een groot compliment is dan ook zeer op zijn plaats voor de personen die dit jaarlijks terugkerende evenement mogelijk hebben gemaakt!

Pim Kaskes,
6 vwo, St. Michaël College
 

Nederland heeft een unieke manier van poolonderzoek doen. We hebben geen eigen onderzoeksstation of logistieke faciliteiten op Antarctica, maar liften mee op de faciliteiten van landen als Engeland en Duitsland op basis van samenwerkingsafspraken met die landen. Ook aan de Noordpool vindt min of meer vergelijkbare samenwerking plaats met o.a. Noorwegen.

Poolonderzoek 2010-2014
NWO ontwikkelt nu, als vervolg op het succesvolle International Polar Year (IPY), een plan voor toekomstig poolonderzoek. Dat plan mikt op versterkte continuering van de unieke Nederlandse formule. Nederland draagt aan de internationale samenwerking vooral bij op basis van de eigen sterktes: samenwerking tussen wetenschappers en het gezamenlijke gebruik van in Nederland ontwikkelde apparatuur en technieken.

Het plan voor poolonderzoek richt zich op vier thema’s: ‘ijs, klimaat en zeespiegel’, ‘polaire oceanen’, ‘polaire ecosystemen’ en ‘menswetenschappen en veranderingen in polaire gebieden’. Resultaten van het onderzoek zijn relevant voor de toepassingterreinen Visserij, Natuur, Scheepvaart, Toerisme, Delfstoffenwinning en Juridische onderbouwing van verdragen. Voor het plan is tien miljoen euro per jaar van het kabinet nodig. Na uitwerking van de details en ruggespraak met verschillende deskundigen zal het plan later dit voorjaar worden aangeboden aan minister Plasterk.

Structureel vervolg International Polar Year bepleit
Door de International Council of Science en in een editorial van Nature zijn de afgelopen week opgeroepen gedaan om de eenmalige inspanningen van het International Polar Year (IPY) 2007-2008 op structurele basis te continueren. Belangrijke motivatie hiervoor is dat de veranderingen aan de polen grote invloed hebben op de oceanen, de cryosfeer (het ijs op aarde) en de biosfeer. Het plan van NWO moet bezien worden in deze internationale context. Om op niveau te kunnen blijven bijdragen aan het internationale onderzoek moet Nederland structureel meer investeren in poolonderzoek.

Afsluiting International Polar Year
NWO-voorzitter Jos Engelen presenteerde de contouren van het masterplan voor toekomstig poolonderzoek tijdens de Nederlandse afsluiting van het IPY op vrijdag 6 maart. Deze feestelijke bijeenkomst vond plaats in Middelburg in aanwezigheid van Hunne Koninklijke Hoogheden de Prins van Oranje en Prinses Máxima der Nederlanden, en OCW-minister Ronald Plasterk.

Met het IPY 2007-2008 is een impuls gegeven aan internationaal gecoördineerd wetenschappelijk onderzoek van de poolgebieden. Deze periode is op 1 maart 2007 ingeluid door Hare Majesteit de Koningin. Wetenschappers uit meer dan zestig landen werkten mee. Nederland coördineerde zes van de 228 IPY-projecten en leverde een belangrijke bijdrage aan circa vijftig studies. De Nederlandse studies gingen met name over de onderwerpen ‘het smelten van de ijskappen’, ‘de remming van de groei van algen en de verzuring van de polaire oceanen’, ‘de rol van zee-ijs in polaire ecosystemen’ en ‘de exploitatie door de inheemse bevolking van de beschikbare natuurlijke hulpbronnen’. Het IPY was zowel nationaal als internationaal een groot succes.

Meer over lopend poolonderzoek in 2009: Lopend poolonderzoek
Mission Statement NWO: Mission statement Nederlands poolonderzoek

Het driedaagse slotevenement geeft een beeld van het leven in de poolgebieden en het Nederlandse poolonderzoek. De Prins en Prinses maken tijdens hun bezoek een rondgang langs verschillende onderdelen, waarbij poolonderzoekers hun werk en ervaringen toelichten. Voorafgaand vinden toespraken plaats van prof. dr. Jos Engelen, voorzitter NWO, en prof. dr. Hans Oerlemans, onderzoeker aan de Universiteit Utrecht op het gebied van de Groenlandse en Antarctische ijskappen.

In het kader van het International Polar Year (2007-2008) is het Koninklijk Huis betrokken geweest bij een aantal activiteiten. Hare Majesteit de Koningin woonde in maart 2007 in Leeuwarden de start van het IPY bij. Verschillende leden van het Koninklijk Huis zijn in oktober 2008 aanwezig geweest bij een symposium in Paleis Noordeinde over dit onderwerp. De Prins van Oranje en Prinses Máxima brachten onlangs op uitnodiging van NWO een bezoek aan Antarctica.

‘Poolbelevenis 2009′  wordt georganiseerd door de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO).

Voorafgaand aan de publieksdagen vindt op 5 en 6 maart een wetenschappelijk symposium voor poolonderzoekers plaats.

Kom, kijk en beleef!

Meer informatie

In samenwerking met Notenboom verschijnt er nu een DVD en een scheurkalender. Op de DVD Ons IJs Smelt wordt Notenboom in het Zeeuwse Goes geïnterviewd door Lieke Kuijper. Op de scheurkalender vind je iedere dag een tip voor een beter milieu.