We zijn bijna klaar met ons werk. Tijd dus om in het weekeinde wat bijzondere plaatsen te bezoeken, waar je anders niet direct komt. Bij Volunteer Point is de meest noordelijke kolonie van koningspinguins ter wereld, ongeveer 1000 paren. Gelukkig gaan we erheen met onze gastheer, want bij Johnsons Harbour houdt de weg op en dan is het nog een uur door onbewegwijzerd terrein, dat hadden we zelf nooit gevonden.

Zes uur reizen voor twee uur pinguins kijken. Maar het is de tocht meer dan waard! De dag daarna gaan Hans en Jelte met de milieuambtenaar van het Falkland Islands Government (er is er maar één) en één van de vier dokters van het ziekenhuis naar Kidney Island. Een bijzonder natuurreservaat dat normaal niet toegankelijk is. Twee uur varen met een zeiljacht vanuit Stanley, vergezeld van commerson’s dolfijnen. Meer dan manshoog tussac gras, met daartussen, in dekking, niet al te vriendelijke sea lions. Bijzonder, dat wel, maar het open strand is veiliger.

Ik (Jelte Rozema) ben zaterdag 2 februari 2008 op Mount Pleasant Airport aangekomen, en werd opgewacht door Ad Huiskes en Hans Francke. Ad en Hans waren in Stanley geweest om de weekvoorraad aan te vullen. Het verblijf op San Carlos is bij Kingsford Valley Farm, van Terence and Sheila McPhee. We verblijven met zijn drieën in een eenvoudig, wit vakantieverblijf. Op het erf lopen schapen en lammeren rond. Twee sheepdogs kijken liggend toe.

Gisteren, zondag, zijn we naar de ‘site’ geweest, Brenton Loch, anderhalf uur rijden van San Carlos. Donkere turkey vultures – aasgieren – hangen in de lucht op zoek naar voedsel. In de graslanden lopen koppels van de upland goose rond. We rijden door Goose Green en Darwin, kleine boerennederzettingen, het laatste stuk leidt ons door de graslanden naar een plek aan de kust waar een kleine container de onderzoekssite aangeeft. Harde wind en striemende regen. Een giant shearwater (reuzestormvogel) scheert langs en over het zeewater vliegen keizersaalscholvers.

Onderweg hiernaartoe zijn we uitgestapt en toen het droog was, viel het me op dat de diddledee niet geurde. Nu het hier regent en de Empetrum rubrum nat is geworden, snuif ik een soort dennenaaldgeur op. Net als bij zwarte kraaiheide in Bergen aan Zee. We onderzoeken deze vluchtige stoffen en waarschijnlijk werken ze als een antivraat signaal naar de schapen en andere herbivoren. Door deze stoffen brandt diddledee gemakkelijk, zelfs als het vochtig is en het werd gebruikt om een vuur te maken.

Navraag bij onze gastheer Terence McPhee bevestigt dat rode kraaiheide niet of nauwelijks gegeten wordt door schapen. Net als in Europa worden de bessen verzameld en gegeten: zondag kregen we diddledee-yoghurt als toetje. Sommige diddledee-planten hebben al forse bessen, bij andere zijn ze veel kleiner. In november, het Zuidpoolvoorjaar hebben ze gebloeid. Ik heb een takje meegenomen, eigenlijk is het een klein struikje met een houtig stammetje. Met een scheermesje snijd ik dat door. Ik denk dat deze struikjes wel tientallen jaren oud zijn.

Na een uur de regen te hebben aangekeken wordt de container gesloten en rijden we terug. Niets is hier veranderlijker dan het weer. Aan het eind van de middag klaart het op en schijnt een felle zon. Hans en ik maken een kleine wandeling rond de settlement. Op een aanlegsteiger fotograferen we een groep keizersaalscholvers en de black crowned night heron, een soort kwak, twee volwassen dieren en twee jongen die bruin zijn.

21 mei 1982 landden op deze aanlegsteiger Britse troepen om de Falklands op de Argentijnen te heroveren, 15 gesneuvelden liggen begraven op de militaire begraafplaats, een paar honderd meter van ons verblijf.

In de nacht van zondag op maandag wakkert de wind aan tot een felle storm, de wanden van ons verblijf, twee portkabins, zwiepen en buigen, er staan grote witte koppen op de golven van het fjord. Voorlopig maar niet naar de field site….

Dinsdag 5 februari. De wind is een stuk minder en om 10.30 zijn we op de site, Brenton Loch met open-top-kamers en controles. Ad en Hans gaan temperatuur, licht en luchtvochtigheid downloaden en de accukisten waterdicht maken. Ik knip uit elke open-top-kamer en controle-plot een takje van rode kraaiheide, dat gaat in een papieren zakje.

Thuis op de Vrije Universiteit in Amsterdam gaan we de jaargroei van de struik bepalen. We meten dan lengte en gewicht van de blaadjes en de afstand tussen de bladlittekens. Waar die afstand klein is, zal het winter zijn geweest. En van winter tot winter is het een jaar. De open-top-kamers en controles zijn in oktober- november 2003 geplaatst en er wordt tot februari 2008, dus al 4 ½ jaar, opgewarmd.

Stef Bokhorst vond dat de lucht in de broeikassen over een heel jaar zo’n 2 ½ graad warmer was dan die van de controles. Als we vinden dat de takjes van rode kraaiheide in de open-top-kamers een paar millimeter per jaar meer groeien dan buiten de broeikassen hebben we een relatie tussen opwarming en groei. Dan kunnen we uit de jaargroei van de kraaiheide de gemiddelde jaartemperatuur terugrekenen.. Dat kan ook met jaarringen van bomen, maar die groeien van nature niet op de Falklands.

Verder heb ik met Tipp-Ex de topjes van de takjes van de heide wit gemaakt en aan dat takje een hangend etiketje bevestigd. Dan kunnen we een volgende keer meten hoeveel blaadjes en stengellengte erbij gekomen zijn. De diddledee-planten hebben al forse rode bessen. Het lijkt erop dat de bessen in de broeikassen groter zijn dan erbuiten. Dat kan komen doordat de bloemen van diddledee eerder tot ontwikkeling komen en bevrucht worden.

Zoals gezegd is onze thuisbasis gedurende drie weken San Carlos: twee families, twee vakantiehuizen, een oude dame in de voormalige managerswoning, wat schuren en loodsen (waaronder een grote om de schapen te scheren), een museum (jawel!) en een oorlogskerkhof: dat is het. Vandaar is het dan nog anderhalf uur naar onze open-top kamers bij Brenton Loch. Onderweg natuurlijk schapen en zowaar een vrachtauto, die dan ook als bijzonderheid op de videoclip komt. Onze Landrover maakt heel wat kilometers (en is niet bepaald zuinig in gebruik), en de enige benzinepomp is in Stanley, drie uur de verkeerde kant op. Maar Goose Green heeft een pomp voor eigen gebruik, en daar kunnen we terecht.

De site ziet er nog goed uit. Vrijwel niets kapot en bijna alles werkend, dus valt het met het onderhoud mee. We maken opnames van de vegetatie in de open-top kamers en de vergelijkingsplots. Op het rotsachtige deel van het proefveld groeien vooral grassen. Op het venige deel voornamelijk Diddledee (Empetrum rubrum, te vergelijken met onze kraaiheide). Diddledee is een van de meest voorkomende planten op de Falklands.

Het klimaat is op z’n zachtst gezegd grilling, maar het heeft toch wel wat, die jagende wolken bij zonsondergang.

Video vogels

Er zijn ongeveer tweeduizend Falklandeilanders. Er werken ook een paar honderd buitenlanders en sinds de Falklandoorlog (1982, hier hardnekkig ‘The Conflict’ genoemd) ook nog eens 2500 Britse militairen en verder koeien en schapen, vooral veel schapen, echt ongelofelijk veel schapen. Stanley is de hoofdstad met alle voorzieningen, de rest van de eilanden (zo groot als half Nederland) bestaat uit ‘Camp’ (veld) met kleine nederzettingen met (veel) minder dan 100 inwoners.

We wonen deze drie weken in San Carlos, in een huisje van Terence en Sheila, bij wie we ook eten. San Carlos is drie uur rijden van Stanley; Brenton Loch, waar onze open-top-kamers staan, is dan nog eens anderhalf uur verderop.

De natuur is hier groots. En een wandelingetje langs Stanley Harbour levert al een heleboel mooie shots op van allerlei vogels, die meestal helemaal niet schuw zijn.

In dit onderzoeks project wordt gebruikt gemaakt van eerder geinstalleerde open-top-kamers op de Falklandeilanden, waarin de altijd groene heidesoort Empetrum rubrum groeit.

Op de Falklandeilanden wordt de blad- en stengelgroei van Empetrum rubrum in de broeikassen en controle-plots  (stukjes land zonder broeikas, red.) onderzocht. Hiervoor worden takken en individuele bladeren van Empetrum rubrum gemerkt.

Dit onderzoek aan rode en zwarte kraaiheide hangt nauw samen met het IPY-Nederland gefinancierde project: ‘Long-lived evergreen shrubs from polar ecosystems as monitors of present-day and past climate change: reconstruction of annual polar temperature and Arctic Oscillation phase changes with a new climate multi-proxy (wintermark-T, d¹⁸O and d²H in plant segments)’.

Hierin wordt onderzoek verricht naar jaargroei van de evergreen polaire heidesoorten Cassiope tetragona en Empetrum nigrum en Empetrum rubrum. De eerste twee soorten hebben een arctische en subarctische verspreiding. De aan Empetrum nigrum nauw verwante Empetrum nigrum komt alleen in subarctische streken op het zuidelijk halfrond voor.

In het IPY-project wordt onder andere uitgevoerd op Spitsbergen met behulp van open-top-kamers, waarin de lucht temperatuur circa 1.5 ^oC hoger is dan de omgevingstemperatuur. Onderzocht wordt wat dat betekent voor de groei van de verschillende heidesoorten. De jaargroei van Cassiope tetragona en Empetrum nigrum houdt sterk verband met de gemiddelde temperatuur van de zomermaanden. Verder blijft blad- en stengelmateriaal van beide soorten goed bewaard, tot aan tientallen jaren. Met behulp van deze correlaties in de in de broeikassen vastgestelde groeirespons wordt geprobeerd de temperatuur van de afgelopen decennia en mogelijk langer te reconstrueren.

De hierbij geplaatste foto’s zijn genomen door Merlijn Janssens. Ze laten rode kraaiheide zien op de Falkland Eilanden. Deze plant heet daar ‘diddle dee’. Je ziet bloemen waaruit de helmdraden steken met helmhokken. De bessen zijn rood, die van de zwarte kraaiheide - die in Nederland voorkomt tot aan de Noordpool op Spitsbergen - zijn zwart. In de kalkarme kustduinen onderzoekt VU-promovendus Bert Buizer hoe zwarte kraaiheide op opwarming met open-top-kamers reageert. VU-promovendus Stef Weijers doet dit op Spitsbergen hetzelfde voor Cassiope tetragona, een wit bloeiende heidesoort, en eveneens de zwarte kraaiheide.

Wie denkt dat Antarctica alleen maar sneeuw en ijs is, heeft het mis. Statige bergen, prachtig blauwe zee, en overal waar je kijkt zie je planten en dieren. Genoeg moois om uren video te maken en duizenden foto’s. Hebben we dan ook gedaan, Hans voornamelijk. Majestueus, is het woord dat hier past. “We zijn hier maar bezoekers”, zegt Sieglinde, een Duitse collega die hier ook onderzoek doet. En dat is waar, je voelt je hier verwaarloosbaar, een indringer zelfs.

Als we dit schrijven zitten we in Punta Arenas en is de eerste etappe voorbij. Op 26 januari gaan we naar de Falkland Eilanden; in de tussentijd gaan we wat van Patagonië zien.

Dit jaar worden overal in en rond Antarctica, op schepen, en bij aankomst of vertrek van vliegtuigen, kledingstukken van bezoekers uitgezogen en later wordt dat stof en alles wat er in zit bekeken. Waarom? Dat kun je lezen bij de beschrijving van onze expeditie.

Op Rothera is John hiermee belast. Als er weer een vliegtuig is aangekomen, worden enkele passagiers gevraagd om mee te werken aan het onderzoek. Ad dus, dat zat er wel in. Kledingstukken worden grondig uitgezogen en om te kijken waar het materiaal oorspronkelijk vandaan komt moet je een enquête invullen waar je bent geweest het afgelopen jaar. Of liever, waar je kleding is geweest. Niet alleen de landen, maar ook of het alleen maar een stad was, of het platteland, of een natuurreservaat, of zo. Al die gegevens worden later verwerkt en zo kunnen we nagaan wat er zoal Antarctica binnenkomt, want eigenlijk mag er niets zomaar Antarctica binnengebracht worden. Dat staat in het Antarcticaverdrag.

John kan dit werk prima alleen af, daar hoeven we verder niet bij te helpen. Mooi zo, want onze tijd op Rothera is vreselijk beperkt.

Onze open-top-kamers (’broeikassen’) staan op Anchorage Eiland. Twaalf broeikassen en twaalf gemarkeerde plots (stukjes grond) met dezelfde vegetatie zonder broeikassen ter vergelijking. In iedere broeikas en vergelijkingsplot staan allemaal sensors om temperatuur, vocht, en licht te meten.
De gegevens daarvan worden ieder uur automatisch gemeten en opgeslagen in het geheugen van een zogenaamde datalogger. Die gegevens moeten ieder jaar worden overgenomen op een computer, zodat het geheugen van de datalogger weer leeg is voor de gegevens van een volgend jaar. In een normaal veldseizoen doen we dan ook nog allerlei metingen aan mossen en korstmossen maar dit jaar niet, de tijd was gewoon te kort. Wel moesten we groot onderhoud plegen: de kisten met accu’s waren erg slecht, sommige temperatuursensors waren kapot, enzovoort. Begeleid door het gekrijs van nestelende skua’s en in een schitterende omgeving met prachtig weer is dat niet onplezierig om te doen.

Onze proefopstelling, de verzameling ‘open-top-kamers’ met alle meetapparatuur staat op Anchorage Eiland, zo’n kilometer of vijf ten zuiden van Rothera. Daar moet je met de boot naar toe. Die boten zijn grote rubberboten met een krachtige buitenboordmotor. Geen probleem dus. De laatste jaren is het aantal zeeolifanten in het gebied fors toegenomen, tien jaar geleden kwamen ze alleen op Jenny Eiland voor, nu op bijna alle eilanden in de baai. Dat maakt landen wat ingewikkeld: mensen en spullen afzetten op het strand, bootje zo’n tien meter van de wal voor anker leggen. Daar ligt het veilig voor een eventuele nieuwsgierige zeeolifant.

Ha, tot nu toe dan toch! Een zeeolifant had zich van onze boot meester gemaakt. Aan beide kanten de achterpunt kapot gebeten (zou-ie dat eerder gedaan hebben?), zodat de boot van achteren onder water kwam te liggen, zodat je er makkelijk in kon. Nog best even moeilijk om de boot weer terug te vorderen en te repareren. Met de SAR-boot (wat staat voor ‘Search and Rescue’, zeg maar de plaatselijke reddingboot) langszij zijn we weer veilig thuisgekomen.

Op 15 januari zijn we dan toch op het Britse Antarctische Onderzoekstation Rothera aangekomen. Rothera is het station vanwaar de Britsh Antarctic Survey al haar vliegoperaties uitvoert.

Ze hebben vijf vliegtuigen hier: een viermotorige DASH7 en vier tweemotorige Twin-Otters. Op een mooie dag is het een komen en gaan van toestellen voor het vervoer van mensen en vracht, maar ook voor het maken van luchtfoto’s en het doen van metingen (aardmagnetisme onder andere). Voor zo’n mini-vliegveldje is het best druk.