Een degelijk restaurant is al helemaal niet voorhanden. Gelukkig zijn dit niet de dingen waar de gemiddelde toerist voor naar de poolgebieden wil. Toch zijn het wel de enige dingen waarmee de plaatselijk bevolking een graantje zou kunnen meepikken van het opkomende toerisme. Ook is het dorp niet bijster mooi of schoon te noemen. De architectuur is vooral praktisch - het lijken een soort demontabele huizen  -  echt geïnvesteerd wordt er niet in degelijke gebouwen vanwege de hoge kosten. Overal waar ik kijk ligt zwerfafval, kapotte ATVs (een soort lage motorfiets met vier wielen) en sneeuwscooters. Wanneer ik hier iets over zeg wordt me verteld dat dit een zeer net en schoon dorp is in vergelijking met andere dorpen in het noorden. Het contact met de lokale bevolking gaat niet vanzelf, als je ze te spreken krijgt. Het dorp is in feite een groot racecircuit waar tussen de huizen door en over de gravelwegen enorm hard wordt gereden met motorfietsen en ATVs. Elke avond scheuren de jeugdigen van het dorp hun rondjes; waarschijnlijk de enige afleiding. Tijdens het varen is er waarschijnlijk veel meer te beleven voor de moderne toerist: de schitterende landschappen, de ijsberen, het andere dierenleven, meer afwisseling en natuurlijk het comfort en de activiteiten aan boord.

De conferentie bevat een interessante mix van sprekers over aspecten van het toerisme in zowel het Noordpool- and het Zuidpoolgebied. Het valt op hoe de ontwikkeling van de sector zich in beide gebieden in een momentum bevindt: de aandacht voor klimaatverandering, poolwetenschap, de March of the Penguins – het speelt allemaal een rol. Je zou kunnen zeggen dat ook wij op deze trein meerijden. We zijn er echter niet alleen om naar elkaars onderzoekssuccessen te luisteren. Er vinden ook gesprekken plaats over een gezamenlijk (parallel) onderzoeksprogramma. Met de enorme aandacht voor en groei van pooltoerisme rijzen namelijk ook de vragen: Hoe en waar ontwikkelt toerisme zich het sterkst? Zijn er al verschillende segmenten in de toerismesector te onderscheiden? Zijn de plaatselijk gemeenschappen in staat om mee te profiteren van de toeristische bezoeken? Kan toerisme conflictloos samengaan met andere vormen van bestaan in deze gebieden?

Zijn er ook negatieve gevolgen waarneembaar en in hoeverre zijn we bereid deze te accepteren? Wat leren de toeristen tijdens hun reis over de poolgebieden; welke rol spelen expeditieleiders en gidsen hierin; en is het belangrijk dat er een correct beeld wordt gegeven van deze gebieden en z’n bewoners? In hoeverre is het mogelijk om toerisme te controleren en regels te handhaven in een gebied ver van de bewoonde wereld en instituties? En zo kunnen we nog wel even doorgaan. Hierdoor zouden we door dezelfde vragen te stellen en deze op dezelfde manier te beantwoorden interessante parallellen kunnen trekken tussen de ontwikkeling in Noord-Canada, Alaska, Groenland, Spitsbergen, Noord-Siberie. En natuurlijk is er ook de vergelijking tussen het noordpool en het zuidpoolgebied. Voor dit onderzoeksprogramma is er bovendien een heus netwerk opgericht: het International Polar Tourism Research Network. Door middel van dit netwerk hopen we onze onderzoeksdoelen in de toekomst beter te kunnen realiseren.

Mooie plannen dus voor zowel de ontwikkeling van Kangiqsujuaq als ons pooltoerisme netwerk. In tegenstelling tot de heenweg straalt de zon voluit op de terugweg. Maar in Kuujuaq krijgen we dan alsnog een lesje nederigheid. Nooit te vroeg juichen in de poolgebieden. Het vliegtuig dat ons daar had moeten oppikken en naar Montreal had moeten vliegen heeft technische problemen. Na vele uren wachten op het kleine luchthaventje, telefoontjes naar verschillende hotels en luchtvaartmaatschappijen en een paar heerlijke pizzapunten, worden we uiteindelijk naar een gymzaal gebracht waar de plaatselijke brandweer een stel legerstretchers en slaapzakken heeft gebracht. Hier mogen we de nacht doorbrengen. Nadat we ons bivak klaar hebben besluiten we van de nood een deugd te maken en een biertje te gaan drinken in het stadje. Kuujuaq is namelijk niet drooggelegd. Die nacht wordt de gymzaal opgeschrikt door de kreten van een van de delegatieleden die blijkbaar een biertje teveel op had. Pijnlijk. De volgende dag maken we nog een bustochtje door de omgeving om rond het middaguur terug te gaan vliegen naar Montreal. Om twee uur ’s middags stijgen we dan inderdaad op. Voor mij is dat precies op tijd aangezien om zes uur de intercontinentale vlucht naar Amsterdam op het programma staat.

De deelnemers uit Canada zien hun onderzoeksveld misschien gewoon als toerisme in eigen land; voor mij en mijn internationale collega’s is het een bijzondere niche in de onderzoekswereld: pooltoerisme. Dit geeft meteen een van de moeilijkheden aan, namelijk hoe definieer je pooltoerisme. Gaat het hier om toerisme boven de poolcirkel? Ook als het daar 30 graden in de zomer is. Gaat het om sneeuw en ijs? Dan is half Nederland op de lange latten een pooltoerist. Gaat het om het afgelegen karakter van deze gebieden? Daar zijn er nog wel wat meer van op aarde. Boven de boomgrens? Heb je in de bergen ook. Is het beter te spreken van Noordelijk toerisme? Dan sluiten we het zuiden uit, dat zou ikzelf uiteraard geen goed idee vinden. Een combinatie van factoren misschien? Kortom het is vrij lastig een sluitende definitie te vinden voor waar we ons mee bezig houden. Niettemin delen we het gevoel dat het iets is: pooltoerisme. Dat is maar goed ook want anders zouden we zelf niets zijn: pooltoerisme-onderzoekers.

De Canadese collega’s geven me echter de indruk het ook vrij speciaal te vinden hier te mogen vliegen. Hetgeen zal te maken hebben met het feit dat we naar een gebied gaan waar toeristen nog geen onderdeel uitmaken van de dagelijkse gang van zaken. Nog niet, want als we de plannen mogen geloven is het de bedoeling dat toerisme wel een belangrijke economische sector gaat worden in de toekomst naast de gebruikelijke jacht en visserij. De plaatselijke en regionale autoriteiten zien de toekomst daarom zonnig tegemoet (zie foto van zonnige dag in Nunavik). Wij toerisme-onderzoekers blijven uiteraard sceptisch. Voorlopig blijft de mistig in Nunavik.

Op het vliegveld van Kuujjuaq hebben we al kunnen kennismaken met de toeristen die dit gebied al wel trekt, blanke Amerikaanse mannen die stuk voor stuk grof geld neertellen om een kariboe te mogen schieten. 7000 dollar heb ik me laten vertellen. Aan hun camoeflage kleding zijn ze gemakkelijk te herkennen, zeker als je dat vergelijkt met de flitsende outdoorkledij van de pooltoerisme-onderzoekers (zie foto). Wat doen de vrouwen dan van die Amerikaanse mannen, blijven die thuis? Dat deden ze misschien. Ik zag eveneens een groep Amerikaanse vrouwen met camoeflagekleding en jachtgeweren. Op hun jas de naam van de toeroperator: “She-safaris”. Ik ben benieuwd waar de kinderen zijn.

We komen aan bij Parc de Pingaluits, een nieuw provinciaal park en een van de beoogde trekpleisters van het gebied. Wachtend op de tweede groep pooltoerisme-onderzoekers (er past slechts een man of vijftien in de Twin Otter, en we zijn met tweeentwintig op deze Pingaluit is een enorme krater in de toendra veroorzaakt door een meteorietinslag honderdduizenden jaren geleden. (zie mistige foto). De krater heeft een doorsnee van meer dan twee kilometer en is een paar honderd meter diep. Het water in de krater is, zo is gebleken, het schoonste in van de westelijke hemisfeer. Alleen een meer in Japan bevat helderder water. De naam van de krater komt van de Inuit, de bewoners van het gebied, en betekent “bobbel in het landschap” (aldus Lukasi de oude Inuit-man).

In tien jaar tijd is de bevolking verdubbeld van ongeveer 30 duizend naar 60 duizend. In de winkelstraten zijn hoofdzakelijk outdoor-winkels, chique boetieks en eetcafés gevestigd. Groepjes oudere en welvarende toeristen lopen door de straten herkenbaar aan de (vaak) rode parka met daarop de naam van de toeroperator. Daarnaast wordt Zuid-Argentinië steeds populairder bij Europese en Amerikaanse backpackers, de Antarctische vakantiegangers van morgen.

Ook in de hitte van Buenos Aires wagen we ons in nette broek en een schone blouse buiten. Op een onbewaakt ogenblik, tijdens een interview in een rustig restaurant, ben ik opeens mijn tas met laptop, paspoort en creditcard kwijt. Bestolen als de eerste de beste toerist. In allerijl regelen we een ‘noodpaspoort’ en hoeven we de terugvlucht niet te veranderen. Gelukkig hebben we back ups van al het onderzoeksmateriaal, niets is verloren gegaan.

We interviewen nog een paar medewerkers van het Antarctisch Verdragsysteem, dat zijn secretariaat in deze stad heeft. Hier blijkt vooral hoe moeilijk het is om toerisme in Antarctica te reguleren. Het stroperige internationale besluitvormingproces op basis van consensus en de moeilijkheid van controle en handhaving zijn de belangrijkste redenen.

In combinatie met de economische belangen van Zuid-Amerika zien velen de aantallen toeristenschepen in Antarctica de komende decennia niet afnemen. Gezien de kwetsbaarheid van de ecosystemen, de klimaatveranderingen, en de gevaren die met vliegen en scheepsvaart gepaard gaan in Antarctica, is dit een situatie van toenemende zorg. In ieder geval voor twee onderzoekers uit het frisse en veilige Maastricht.

Bij onze terugkeer van de veldtrip horen we dat het cruiseschip de Explorer II motorische problemen heeft en ons daarom niet kan komen oppikken op Arctowski. Een lichte paniek slaat toe. Nu komen we misschien niet op tijd terug in Zuid-Amerika, dan missen we onze vluchten, en dan moeten onze zwangere vriendinnen het nog langer zonder ons stellen. Snel zoeken we met Mikolaj naar alternatieven, bijvoorbeeld een ander toeristenschip of een lift per vliegtuig of schip via een nationaal onderzoeksstation.

In het huidige toeristische seizoen, dat loopt van begin november tot begin maart, blijkt dit ongemak geen uitzondering. Eind november zonk het toeristenschip de Explorer niet ver hier vandaan en konden de ongeveer 150 opvarenden (passagiers en bemanning), waaronder zeventien Nederlanders worden gered. Ook waren er twee andere schepen met technische mankementen. Tijdens ons onderzoek bleek dat ouderdom van de schepen en onervarenheid van de bemanning de belangrijke punten van zorg zijn om ook voor de toekomst een veilige Antarctische reis te garanderen. Stel dat een ongeluk als dat met de Explorer was gebeurd onder slechte weersomstandigheden of met een veel groter schip dan had dat gemakkelijk kunnen leiden tot een ramp.

Uiteindelijk is Brazilië, dat in dezelfde baai als Polen een onderzoeksstation heeft, bereid om ons mee te nemen op een van de vluchten naar Zuid-Amerika. Voor het onderzoek is het echt jammer dat we niet aan den lijve kunnen ervaren hoe het leven aan boord van een toeristenschip is.

“Kscht!” Instinctief schiet ik te hulp als voor mijn neus een skua een schattig pinguïnkuiken aanvalt. Ik zwaai dreigend met mijn skistok waardoor de roofmeeuw verschrikt opvliegt. Het kuiken slaakt een kreet, rent op me af en gaat me te lijf. Alsof het wil zeggen: bemoei je er niet mee, vandaag is het mijn beurt om te sterven. Het dier heeft gelijk, ik mag me er niet mee bemoeien. Mensen horen geen rol te spelen in deze wildernis.

In de buurt van de Poolse Arctowski basis, waar we inmiddels zijn beland, zijn een aantal grote pinguïnkolonies met tienduizenden nesten van Adelie-pinguïns, Ezels-pinguïns en Kinband-pinguïns. Voor de vele toeristenschepen die hier in het zomerseizoen voor anker gaan, is het broedgebied verboden terrein.

We zijn vandaag op pad met de Poolse bioloog en basismanager Mikolaj die wel wat hulp kan gebruiken om de vele zeeolifanten en robben op de stranden rond het station te tellen. Een welkome afwisseling van onze onderzoeksactiviteiten (vooral interviews) die zich veelal op de basis zelf afspelen. In het veld kunnen we bovendien wat leren over de dierenpopulaties die een belangrijke toeristische attractie zijn, maar vanwege hun kwetsbaarheid bescherming nodig hebben.

De les van de kleine pinguïn is hard. Met lede ogen zie ik - op gepaste afstand - hoe de skua het kuiken alsnog te pakken krijgt. Vakkundig gooit de roofmeeuw het op de rug, pikt de ogen uit om het beestje vervolgens langzaam te wurgen. Een doodstrijd die nog altijd zo’n drie kwartier in beslag neemt. Ook enkele volwassen pinguïns zijn op de commotie afgekomen en staan bij het vreselijke tafereel te kijken. Ze doen niets. Ook zij weten dat in de heuvels ergens een schattig, donzig en hongerig skuakuiken zit te wachten op de terugkeer van de ouders.

Ik tuur met een verrekijker vanaf het strand naar een zeiljacht in de Potter Cove voor Jubany Base, waar we sinds enkele dagen zijn. Ik probeer de nationaliteit van de boot en het aantal passagiers te achterhalen. Vier personen. Een Belgische vlag. Op dat moment klinkt er een diep donderend geluid en zie ik achter de zeilboot een enorm stuk ijs van de gletsjer in de zee vallen. Het bootje steekt nietig af tegen het natuurgeweld. Vanaf het strand hoop ik oprecht dat de legomannetjes aan boord weten waar ze mee bezig zijn.

Ze melden zich even later op de stationsradio en vragen in Engels met een Frans accent aan basismanager Fernando of ze op bezoek mogen komen. Enkele uren later verschijnt er een klein rubberbootje met twee van de vier zeilers. Ze wachten in de baai op de juiste wind voor de oversteek terug naar Zuid-Amerika. We vragen of ze bereid zijn tot een interview. Ze stemmen toe.

De twee zijn tientallen toeristenschepen tegengekomen op hun reis van Zuid-Amerika naar het Antarctisch schiereiland. De toeristen aan boord van georganiseerde reizen worden bij een bezoek aan land vaak strak begeleid door gidsen, bijvoorbeeld bij een pinguïnkolonie, een wetenschappelijk station, of een wandeltocht. De Belgen: “Eén gids zei zelfs tegen ons dat wij over de paadjes moesten lopen. Dat hebben we toen maar gedaan, anders zouden de andere toeristen denken dat ook zij vrij mogen rondlopen.”

De Belgen blijken niet op de hoogte van het bestaan van beschermde gebieden, van plaatsspecifieke bezoekersrichtlijnen en de geldende gedragsregels. Deze laatste stelt bijvoorbeeld dat een bezoeker vijf meter afstand moet houden tot pinguïns, dat je niets mag meenemen, en dat je er niets mag achterlaten. “Omdat we maar met z’n vieren zijn, zijn deze regels niet op ons van toepassing”, klinkt het naïef.  Ze denken niet dat het toenemende aantal zeiljachten een probleem vormt in Antarctica. Dit in tegenstelling tot veel beleidsmakers, die weten dat de afgesproken regels erg lastig te handhaven zijn. “Die toeristenschepen, die vormen een veel groter probleem.”

Ik knik vriendelijk en denk: dit is schitterend onderzoeksmateriaal.

Video Castillo

Op donderdagmorgen, na ongeveer een week bij de Russen gebivakeerd te hebben, werden we plotseling uit bed gehaald. De Castillo had contact opgenomen en wilde ons komen oppikken en naar Jubany brengen. Een klein uur later stapten we in een rubberboot, brachten we een laatste groet aan de Russische mannen en de studentengroep, en dobberden we richting het grijze fregat.

De bagage werd in een aparte rubberboot naar de Castillo gebracht en aan boord gehesen. Na drie kwartier varen onder zonnige omstandigheden kwamen we aan in de Potter Cove waar Jubany aan gelegen is. Achter het station verrijzen de Los Tres Hermanos (De Drie Broers), een massief blok gesteente.

Wij kwartieren in het Dallmann Laboratorium, een Duits/Argentijns samenwerkingsverband gericht veelal gericht op marine biologie. De hoofdmaaltijden zijn in het gezellige hoofdgebouw van het Argentijnse Jubany station en bestaan hoofdzakelijk uit vlees. Het station beschikt over een indrukwekkende collectie videobanden en dvd’s, alsmede een bioscoopzaal. In de keuken en woonkamer van het Dallmann is plaats om te werken.

Tijdens het eerste interview op Jubany met de basismanager (jefe de base) wordt duidelijk dat de bezoekersaantallen de laatste jaren stagneren, in tegenstelling tot elders in het Schiereilandgebied. De vaak winderige weersomstandigheden in de Potter Cove en de nadruk op de onderzoeksprojecten hier vormen een mogelijke verklaring.

Hij verzekert ons er alles aan te zullen doen om ons op tijd naar het Poolse Arctowski-station te krijgen. Hij wil zelf ook graag mee dus dat kan in ons voordeel werken. Naast het feit dat Arctowski een veel bezochte toeristische attractie vormt in dit gebied en daarom een belangrijke casestudie is, worden we daar ook opgepikt door een cruiseschip dat ons weer terug naar Zuid-Amerika zal brengen.

We zijn benieuwd of het gaat lukken. Ondertussen hebben we nog genoeg werk met het houden en uitwerken van interviews. We houden jullie op de hoogte!

Gelukkig zijn ze daar op Bellingshausen goed op voorbereid en kun je er naar hartelust pingpongen, poolen, wachten op het laden van internetpagina’s, slurpen aan een beker mate, of een praatje slaan (er was een internationale studentenexpeditie gaande op Bellingshausen). Ook waren er veel gezellige kinbandpinguins en ezelspinguïns in de baai, nieuwsgierige skua’s (roofmeeuwen), en zeeolifanten. De Russen zouden natuurlijk niet overtuigd kunnen worden naar Antarctica te gaan als er geen sauna was en af en toe een wodkafeestje (alhoewel we de indruk kregen dat de wodkakraan streng wordt gereguleerd).

We konden deze tijd ook goed gebruiken om interviews uit te voeren met de basismanagers van de nabijgelegen stations van Chili, Uruguay, en China. Tijdens deze bezoeken worden we door de bank genomen gastvrij ontvangen en te woord gestaan, vaak gecombineerd met een uitnodiging voor de lunch. De interviews met de Chileense en Uruguyaanse ‘comandantes’ verliepen vrij soepel, afgezien van de moddertocht om bij de Uruguyaanse basis Artigas te komen.

“Mijn bergschoenen zuigen zich vast in de modder. We zijn op weg naar het Chinese station The Great Wall, op enkele kilometers van Bellingshausen. Een skua (een Antarctische roofmeeuw) scheert vlak over mijn hoofd. Ben ik te dicht bij het nest? Eten ze naast pinguïns ook mensen? Op een steen langs het rupsbandenspoor staat in rode Chinese tekens een boodschap gegraveerd: ‘welkom’ of ‘verboden toegang’? Van een afstand zien we dat de Chinezen flink aan het bouwen zijn.

De arts van het station ontvangt ons. We willen graag de basismanager interviewen, maar alleen de tweede man is beschikbaar. Al snel blijkt dat deze beste man geen woord Engels spreekt waarmee onze hoop op een goed interview verdwijnt als sneeuw voor de zon. Bovendien zegt de dokter dat toerisme een politiek gevoelig onderwerp is; onze vragen moeten eerst officieel goedgekeurd worden door Peking. Het gesprek op een bandje opnemen is al helemaal uit den boze. Verbouwereerd trekken we onze modderschoenen maar weer aan. We hadden ons bezoek die ochtend toch duidelijk aangekondigd over de radio?

Dan komt plotseling de eerste baas van het station binnen. “The first chief? The only chief!”, snauwt hij tegen de arts. Hij nodigt ons weer uit en laat twee extra borden uit de keuken komen. De Chinese gerechten vormen een welkome afwisseling van de tot dan toe Russische lekkernijen. Er komt zelfs een fles Antarctisch bier op tafel, speciaal gebrouwen voor de Chinese expeditie. Al etende vertelt hij (off the record) over de groeiende aantallen Chinese en internationale toeristen en het bijbehorende politieke debat rondom regulering. Er zijn Chinese politici, zegt hij, die vinden dat Chinezen ontmoedigd zouden moeten worden om naar dit kwetsbare en moeilijk bestuurbare gebied te reizen”.